इस्लाममधील तलाकच्या पद्धती : तलाक-ए-अहसान, तलाक-ए-हसन आणि तलाक-ए-बिद्दत
इस्लामिक वैयक्तिक कायदा (मुस्लिम पर्सनल लॉ) अंतर्गत विवाह हा एक सामाजिक आणि धार्मिक करार (निकाह) मानला जातो. पती-पत्नीमध्ये मतभेद निर्माण झाल्यास समेटासाठी अनेक संधी उपलब्ध करून देण्यात आल्या आहेत. तथापि,सर्व प्रयत्न निष्फळ ठरल्यास घटस्फोट (तलाक) हा अंतिम पर्याय मानला जातो. इस्लाममध्ये तलाक देण्याच्या विविध पद्धती आहेत,त्यापैकी तलाक-ए-अहसान, तलाक-ए-हसन आणि तलाक-ए-बिद्दत या तीन प्रमुख पद्धती मानल्या जातात.
१. तलाक-ए-अहसान (Talaq-e-Ahsan)
तलाक-ए-अहसान ही इस्लाममध्ये सर्वात योग्य, आदर्श आणि शरियतसुसंगत पद्धत मानली जाते. "अहसान" या शब्दाचा अर्थ "सर्वोत्तम" किंवा "श्रेष्ठ" असा होतो.
प्रक्रिया - पती आपल्या पत्नीला तिच्या मासिक पाळीचा कालावधी संपल्यानंतर, म्हणजेच शुद्ध काळात (Tuhr) एकदाच "तलाक" उच्चारतो. त्यानंतर पत्नीला तीन मासिक पाळी किंवा सुमारे ९० दिवसांचा इद्दत कालावधी पाळावा लागतो. या कालावधीत पती-पत्नी एकत्र राहू शकतात आणि समेटाचा प्रयत्न करू शकतात. पतीला तलाक मागे घेण्याचा (रजू करण्याचा) अधिकार असतो. जर इद्दत कालावधीत समेट झाला, तर विवाह कायम राहतो. इद्दत पूर्ण होईपर्यंत समेट न झाल्यास तलाक अंतिम मानला जातो.
वैशिष्ट्ये - समेटासाठी सर्वाधिक संधी उपलब्ध.
घाईघाईने निर्णय होण्याची शक्यता कमी.
कुरआनच्या शिकवणीशी सुसंगत पद्धत.
इस्लामी विद्वानांच्या मते सर्वाधिक पसंतीची तलाक पद्धत.
२. तलाक-ए-हसन (Talaq-e-Hasan)
तलाक-ए-हसन ही देखील इस्लाममध्ये वैध आणि मान्यताप्राप्त पद्धत आहे. "हसन" म्हणजे "चांगली" किंवा "उत्तम" पद्धत.
प्रक्रिया - पती पहिल्यांदा एका शुद्ध काळात "तलाक" उच्चारतो. त्यानंतर पुढील मासिक चक्रानंतर दुसऱ्या शुद्ध काळात पुन्हा एकदा "तलाक" उच्चारतो. तिसऱ्या महिन्यातील शुद्ध काळात तिसऱ्यांदा "तलाक" उच्चारतो.
प्रत्येक तलाक उच्चारामध्ये साधारणतः एक महिन्याचे अंतर असते. समेटाची संधी पहिल्या आणि दुसऱ्या उच्चारानंतर पतीला तलाक मागे घेण्याचा अधिकार असतो.दोघांमध्ये समेट झाल्यास विवाह कायम राहू शकतो.तिसऱ्या उच्चारानंतर तलाक अंतिम आणि अपरिवर्तनीय ठरतो.
वैशिष्ट्ये - विचार करण्यासाठी आणि समेटासाठी पुरेसा कालावधी मिळतो. भावनिक आवेशात घेतलेले निर्णय टाळले जातात. इस्लामिक न्यायशास्त्रात वैध मानली जाणारी पद्धत.
३. तलाक-ए-बिद्दत (Talaq-e-Biddat) किंवा तात्काळ तिहेरी तलाक
तलाक-ए-बिद्दत ही पद्धत "इन्स्टंट ट्रिपल तलाक" किंवा "तत्काळ तिहेरी तलाक" म्हणून ओळखली जाते. "बिद्दत" म्हणजे मूळ इस्लामी परंपरेत नसलेली नंतर उदयास आलेली पद्धत.
प्रक्रिया - पती एकाच वेळी तीनदा "तलाक" म्हणतो किंवा
"मी तुला तीन तलाक देतो" अशा एका वाक्यात तीन तलाक घोषित करतो. काही प्रकरणांमध्ये पत्र, फोन, संदेश किंवा इतर माध्यमांतूनही अशी घोषणा केली जात असे.
वैशिष्ट्ये - विवाह तात्काळ संपुष्टात येतो.समेटासाठी कोणतीही संधी उपलब्ध राहत नाही. पत्नीच्या अधिकारांवर प्रतिकूल परिणाम होऊ शकतो. अनेक इस्लामी विद्वानांनी या पद्धतीवर आक्षेप घेतले आहेत. भारतातील कायदेशीर स्थिती
भारतामध्ये तात्काळ तिहेरी तलाक (तलाक-ए-बिद्दत) संदर्भात महत्त्वपूर्ण न्यायालयीन आणि कायदेशीर बदल झाले आहेत.
सर्वोच्च न्यायालयाचा निर्णय - सन २०१७ मध्ये Shayara Bano v. Union of India या ऐतिहासिक खटल्यात भारताच्या Supreme Court of India ने तात्काळ तिहेरी तलाक असंवैधानिक आणि अवैध ठरवला.
२०१९ चा कायदा यानंतर भारत सरकारने Muslim Women (Protection of Rights on Marriage) Act, 2019 लागू केला.
या कायद्यानुसार: एकाच वेळी तीन तलाक देणे अवैध आहे. अशा प्रकारे दिलेला तलाक कायदेशीरदृष्ट्या अमान्य आहे. ही कृती दंडनीय गुन्हा मानली जाते. दोषी पतीस कारावास आणि दंडाची तरतूद आहे. मुस्लिम महिलांच्या अधिकारांचे संरक्षण करण्यासाठी विशेष उपाययोजना करण्यात आल्या आहेत.
भारतातील बेकायदेशीर निष्कर्ष - इस्लाममध्ये विवाह टिकवण्यासाठी आणि पती-पत्नींना पुनर्विचार व समेटाची संधी मिळावी यासाठी तलाक-ए-अहसान आणि तलाक-ए-हसन या पद्धतींना प्राधान्य देण्यात आले आहे. या दोन्ही पद्धतींमध्ये संयम,विचार आणि संवादाला महत्त्व दिले जाते. याउलट तलाक-ए-बिद्दत किंवा तात्काळ तिहेरी तलाक ही पद्धत समेटाची संधी न देता विवाह समाप्त करते. त्यामुळे भारतात सर्वोच्च न्यायालयाच्या निर्णयानंतर आणि २०१९ च्या कायद्याअंतर्गत ही पद्धत पूर्णपणे अवैध आणि दंडनीय ठरवण्यात आली आहे.
