जामिया मिलिया इस्लामियाच्या स्थापनेत महत्त्वाची भूमिका; पत्रकारिता,राजकारण आणि स्वातंत्र्यलढ्यातील योगदान आजही प्रेरणादायी
नवी दिल्ली : भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याच्या इतिहासात अनेक नेत्यांनी आपल्या कार्याने अमिट ठसा उमटवला. त्यापैकी एक महत्त्वाचे नाव म्हणजे मौलाना मोहम्मद अली जौहर. पत्रकार,शिक्षणतज्ज्ञ,राजकीय नेते आणि स्वातंत्र्यसैनिक म्हणून त्यांनी ब्रिटिश राजवटीविरोधात आपल्या लेखणीने आणि प्रभावी वक्तृत्वाने जनजागृती केली. दिल्लीशी त्यांचे असलेले घनिष्ठ नाते आजही ‘मौलाना मोहम्मद अली जौहर मार्ग’ आणि Jamia Millia Islamiaच्या माध्यमातून अधोरेखित होते.
दिल्ली आणि जौहर यांचे अतूट नाते - १९११ मध्ये ब्रिटिश सरकारने भारताची राजधानी कलकत्त्याहून दिल्लीला हलविण्याचा निर्णय घेतला. याच काळात मोहम्मद अली जौहर दिल्लीच्या सार्वजनिक आणि पत्रकारितेच्या क्षेत्रात सक्रिय झाले. ते कलकत्त्यातून ‘The Comrade’ हे इंग्रजी साप्ताहिक चालवत होते. राष्ट्रवादी विचार, स्पष्ट भूमिका आणि ब्रिटिश धोरणांवरील कठोर टीका यामुळे या वृत्तपत्राची विशेष ओळख निर्माण झाली. यानंतर त्यांनी सामान्य जनतेपर्यंत आपला आवाज पोहोचवण्यासाठी ‘हमदर्द’ हे उर्दू दैनिक सुरू केले. त्यांच्या लेखणीतील परखडपणा ब्रिटिश सरकारसाठी डोकेदुखी ठरला. त्यांच्या पत्रकारितेमुळे ब्रिटिश सत्तेविरोधात राजकीय जागृती वाढण्यास हातभार लागला.
‘द कॉम्रेड’ आणि ‘हमदर्द’मधून निर्भीड पत्रकारिता - मौलाना जौहर यांच्या पत्रकारितेचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांनी सत्तेच्या दबावाला न जुमानता आपली भूमिका मांडली. ब्रिटिश सरकारच्या धोरणांवर त्यांनी कठोर टीका केली आणि भारतीयांच्या राजकीय अधिकारांचा आवाज बुलंद केला.
त्यांच्या वृत्तपत्रांवर ब्रिटिश सरकारने कारवाई केली आणि प्रकाशनावर बंदी घालण्यात आली. मात्र दडपशाहीमुळे त्यांची राष्ट्रवादी भूमिका कमी झाली नाही. उलट पत्रकारिता हीच जनजागृतीची प्रभावी शक्ती असल्याचा संदेश त्यांच्या कार्यातून मिळतो.
शिक्षणातून स्वातंत्र्याची वाट - मौलाना जौहर यांचा विश्वास होता की शिक्षण हे राष्ट्रनिर्मितीचे सर्वात प्रभावी साधन आहे. गुलाम मानसिकतेतून मुक्त होण्यासाठी भारतीय तरुणांना स्वतंत्र आणि राष्ट्रीय विचारांची शिक्षणव्यवस्था मिळणे आवश्यक आहे, असा त्यांचा दृष्टिकोन होता.
याच विचारातून १९२० मध्ये जामिया मिलिया इस्लामियाच्या स्थापनेत त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. संस्थेच्या सुरुवातीच्या काळात त्यांनी नेतृत्व केले. पुढे ही संस्था दिल्लीतील करोल बाग आणि त्यानंतर ओखला परिसरातील सध्याच्या कॅम्पसमध्ये विकसित झाली. आज जामिया मिलिया इस्लामिया ही भारतातील महत्त्वाची केंद्रीय विद्यापीठांपैकी एक म्हणून ओळखली जाते. त्यामुळे जौहर यांचा शैक्षणिक वारसा आजही जिवंत आहे.
काँग्रेस अध्यक्षपदापासून मुस्लिम लीगपर्यंत राजकीय प्रवास
मौलाना मोहम्मद अली जौहर यांची राजकीय कारकीर्दही तितकीच महत्त्वपूर्ण होती. त्यांनी खिलाफत चळवळ आणि भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीत सक्रिय सहभाग घेतला. ते मुस्लिम लीगचे अध्यक्ष राहिले आणि १९२३ मध्ये काँग्रेसच्या अध्यक्षपदाची धुराही त्यांनी सांभाळली.
महात्मा गांधींसोबत त्यांचे सुरुवातीचे संबंध जवळचे होते. मात्र चौरी चौरा घटनेनंतर १९२२ मध्ये असहकार आंदोलन स्थगित करण्याच्या गांधीजींच्या निर्णयामुळे जौहर निराश झाले. त्यानंतर त्यांच्या राजकीय भूमिकेत मतभेद अधिक स्पष्ट झाले.
लंडनमधील गोलमेज परिषदेतही स्वातंत्र्याची मागणी
आयुष्याच्या शेवटच्या टप्प्यात त्यांची प्रकृती गंभीर होती. तरीही १९३० मध्ये त्यांनी लंडन येथे झालेल्या गोलमेज परिषदेत सहभाग घेतला. भारताच्या स्वातंत्र्याचा प्रश्न त्यांनी ठामपणे मांडला.
याच काळात त्यांच्या नावाशी जोडले जाणारे एक प्रसिद्ध विधान समोर येते - भारत स्वतंत्र झाल्याशिवाय गुलाम भारतात परतणार नाही,असा त्यांचा निर्धार होता. या भूमिकेतून त्यांच्या स्वातंत्र्याच्या तीव्र इच्छेची कल्पना येते.
जेरुसलेममध्ये अखेरची विश्रांती ४ जानेवारी १९३१ रोजी लंडनमध्ये मौलाना मोहम्मद अली जौहर यांचे निधन झाले. त्यांच्या इच्छेनुसार त्यांना जेरुसलेममधील बैतुल मुकद्दस परिसरात दफन करण्यात आले.
मौलाना जौहर यांचे जीवन हे केवळ एका राजकीय नेत्याचे चरित्र नाही. पत्रकारिता,शिक्षण,राजकारण आणि स्वातंत्र्यलढा या चारही क्षेत्रांना त्यांनी आपल्या कार्याने जोडले. ब्रिटिश सत्तेविरोधात निर्भीड लेखणी चालवणारा पत्रकार,राष्ट्रीय शिक्षणाचा पुरस्कार करणारा विचारवंत आणि स्वातंत्र्यासाठी शेवटपर्यंत संघर्ष करणारा नेता म्हणून त्यांचे योगदान भारतीय इतिहासात महत्त्वाचे राहिले आहे.
विशेष टायटल पर्याय
1. “लेखणी होती शस्त्र, स्वातंत्र्य होते ध्येय! मौलाना मोहम्मद अली जौहर यांचा प्रेरणादायी संघर्ष”
2. “ब्रिटिशांची झोप उडवणारा पत्रकार ते जामियाचा शिल्पकार; मौलाना मोहम्मद अली जौहर यांचा संघर्षमय इतिहास”
3. “स्वातंत्र्य मिळवा, नाहीतर गुलाम भारतात परतणार नाही! मौलाना जौहर यांच्या अखेरच्या निर्धाराची कहाणी”
4. “‘द कॉम्रेड’पासून जामिया मिलिया इस्लामियापर्यंत; मौलाना मोहम्मद अली जौहर यांचे राष्ट्रनिर्माणातील योगदान”
