हैदर अली-टिपू सुलतानांपासून १८५७ च्या क्रांतीपर्यंत; मौलाना आझाद,खान अब्दुल गफ्फार खान,हसरत मोहानी यांच्यासह असंख्य स्वातंत्र्यसैनिकांचा देशाच्या मुक्तीसाठी संघर्ष
नवी दिल्ली/विशेष प्रतिनिधी : भारताचा स्वातंत्र्यलढा हा कोणत्याही एका धर्माचा,जातीचा किंवा समाजाचा लढा नव्हता. भारताच्या स्वातंत्र्यासाठी हिंदू,मुस्लिम,शीख,ख्रिश्चन, आदिवासी तसेच विविध समाजघटकांतील असंख्य स्त्री-पुरुषांनी आपल्या परीने संघर्ष केला. या व्यापक राष्ट्रीय आंदोलनात मुस्लिम समाजातील स्वातंत्र्यसैनिक, क्रांतिकारक,धर्मगुरू,राजकीय नेते आणि सामान्य नागरिकांचे योगदानही अत्यंत महत्त्वपूर्ण राहिले.
आज स्वातंत्र्यदिनाच्या निमित्ताने या इतिहासाचे स्मरण करणे म्हणजे केवळ एका समाजाचा गौरव करणे नव्हे,तर भारताच्या विविधतेतून निर्माण झालेल्या राष्ट्रीय एकतेला अभिवादन करणे होय.
हैदर अली आणि टिपू सुलतानांचा ब्रिटिशांविरोधातील संघर्ष - ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीच्या वाढत्या विस्ताराला दक्षिण भारतात मोठा प्रतिकार करणाऱ्या प्रमुख शासकांमध्ये हैदर अली आणि टिपू सुलतान यांचा समावेश होतो. म्हैसूरचे शासक म्हणून त्यांनी ब्रिटिशांच्या विस्तारवादी धोरणाला आव्हान दिले. टिपू सुलतानाने ब्रिटिशांविरुद्ध अनेक युद्धे लढली आणि १७९९ मध्ये श्रीरंगपट्टणाच्या युद्धात त्यांचा मृत्यू झाला. त्यांचा संघर्ष हा पुढील पिढ्यांतील ब्रिटिशविरोधी प्रतिकारासाठी महत्त्वाचा ऐतिहासिक अध्याय ठरला.
१८५७ : हिंदू-मुस्लिम एकतेचा संघर्ष - १८५७ च्या उठावात मुस्लिम समाजातील अनेक योद्धे आणि नेत्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. बहादूरशाह जफर यांना दिल्लीतील बंडखोरांनी नेतृत्व स्वीकारण्याची विनंती केली आणि त्यांनी ब्रिटिशांविरोधातील उठावाचे प्रतीकात्मक नेतृत्व स्वीकारले. भारत सरकारच्या इतिहास नोंदींमध्येही त्यांना हिंदू-मुस्लिम ऐक्याचे प्रतीक म्हणून वर्णन केले आहे.
बेगम हजरत महल यांनी अवधमध्ये १८५७ च्या संघर्षाचे नेतृत्व केले. - ब्रिटिशांनी लखनौवर पुन्हा नियंत्रण मिळवल्यानंतरही त्यांनी शरणागती पत्करली नाही आणि नेपाळकडे प्रयाण केले. या काळात मौलवी अहमदुल्लाह शाह, फजल-ए-हक खैराबादी,अझीमुल्ला खान यांसारख्या व्यक्तींनी ब्रिटिशांविरोधात जनजागृती आणि प्रतिकाराला चालना दिली.
मौलाना हसरत मोहानी : लेखणीतून आणि आंदोलनातून स्वातंत्र्याची हाक - मौलाना हसरत मोहानी हे कवी,पत्रकार,राजकीय कार्यकर्ते आणि स्वातंत्र्यसैनिक होते. त्यांच्या उर्दू-ए-मुअल्ला या नियतकालिकातून त्यांनी ब्रिटिश राजवटीविरोधात जनजागृती केली. ब्रिटिश सरकारने त्यांच्या लेखनाची दखल घेत नियतकालिकावर कारवाई केली आणि त्यांना तुरुंगवासही भोगावा लागला.
'इन्कलाब जिंदाबाद' हा घोष हसरत मोहानी यांनी १९२१ मध्ये वापरल्याचे काही ऐतिहासिक संदर्भ नमूद करतात; पुढे भगतसिंग आणि क्रांतिकारक चळवळीमुळे हा घोष देशभर प्रसिद्ध झाला.
मात्र एक महत्त्वाची ऐतिहासिक दुरुस्ती अशी की 'पूर्ण स्वराज्याची मागणी सर्वप्रथम हसरत मोहानी यांनीच अधिकृतपणे केली' असे सरसकट म्हणणे अचूक ठरणार नाही. पूर्ण स्वातंत्र्याच्या मागणीचा विकास अनेक नेते आणि संघटनांच्या प्रयत्नांतून झाला; १९२९ च्या लाहोर अधिवेशनात काँग्रेसने पूर्ण स्वराज्य हे अधिकृत ध्येय स्वीकारले.
मौलाना अबुल कलाम आझाद : राष्ट्रवाद आणि शिक्षणाचे शिल्पकार - मौलाना अबुल कलाम आझाद हे स्वातंत्र्य चळवळीतील प्रमुख राष्ट्रीय नेते होते. त्यांनी हिंदू-मुस्लिम ऐक्य,धर्मनिरपेक्ष राष्ट्रवाद आणि राष्ट्रीय एकात्मतेचा पुरस्कार केला.
स्वातंत्र्यानंतर ते भारताचे पहिले शिक्षणमंत्री झाले. देशातील आधुनिक शिक्षणव्यवस्थेच्या उभारणीत त्यांचे योगदान महत्त्वाचे राहिले. भारत सरकारच्या सांस्कृतिक संस्थांनीही त्यांच्या स्वातंत्र्यसैनिक म्हणून कार्याची नोंद केली आहे.
खान अब्दुल गफ्फार खान - अहिंसेचा पठाण योद्धा
खान अब्दुल गफ्फार खान,ज्यांना प्रेमाने सीमांत गांधी म्हणून ओळखले जाते,यांनी ब्रिटिशांविरोधात अहिंसक आंदोलन उभारले. त्यांच्या खुदाई खिदमतगार चळवळीने उत्तर-पश्चिम सीमावर्ती भागातील जनतेमध्ये स्वातंत्र्य आणि राष्ट्रीय जाणीव निर्माण केली. त्यांचा संघर्ष हा भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यातील अहिंसा,त्याग आणि सामाजिक सुधारणेचा महत्त्वाचा अध्याय आहे.
खिलाफत आणि असहकार आंदोलनातील सहभाग - १९१९ नंतरच्या खिलाफत आंदोलनात मुस्लिम समाजातील मोठ्या वर्गाने सहभाग घेतला. महात्मा गांधींच्या असहकार आंदोलनाशी या आंदोलनाची काही काळ सांगड घातली गेली. त्यामुळे ब्रिटिशांविरोधातील व्यापक जनआंदोलनाला मोठ्या प्रमाणावर बळ मिळाले. या काळात धार्मिक आणि राजकीय प्रश्नांच्या पलीकडे जाऊन अनेक नेत्यांनी हिंदू-मुस्लिम ऐक्याला स्वातंत्र्यलढ्याची ताकद बनवण्याचा प्रयत्न केला.
मुस्लिम महिलांचेही मोठे योगदान - स्वातंत्र्यलढ्यात मुस्लिम महिलांनीही सक्रिय भूमिका बजावली. बेगम हजरत महल हे त्याचे सर्वात ठळक उदाहरण आहे. त्यांनी केवळ राजकीय नेतृत्व केले नाही,तर प्रत्यक्ष संघर्षाच्या काळात आपल्या सैन्याचे नेतृत्व केले. भारत सरकारच्या इतिहास नोंदींमध्ये त्यांची १८५७ च्या उठावातील प्रमुख महिला नेत्या म्हणून नोंद आहे. त्याचप्रमाणे विविध टप्प्यांवर अनेक मुस्लिम महिलांनी आंदोलन,जनजागृती,मदतकार्य आणि ब्रिटिशविरोधी चळवळींमध्ये सहभाग घेतला.
स्वातंत्र्यलढ्याचा खरा संदेश काय?
भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याचा इतिहास पाहिला तर एक गोष्ट स्पष्ट होते—भारताला स्वातंत्र्य एका समाजाने मिळवून दिले नाही; तर असंख्य समाज,जाती,धर्म आणि भाषांच्या लोकांनी एकत्रितपणे त्यासाठी संघर्ष केला.
म्हणूनच टिपू सुलतान,बहादूरशाह जफर,बेगम हजरत महल, मौलवी अहमदुल्लाह शाह,फजल-ए-हक खैराबादी,हसरत मोहानी, मौलाना अबुल कलाम आझाद आणि खान अब्दुल गफ्फार खान यांच्यासह हजारो ज्ञात-अज्ञात स्वातंत्र्यसैनिकांचे योगदान भारतीय इतिहासाचा अविभाज्य भाग आहे.
आजच्या भारतासाठी या इतिहासाचा संदेश - आज देश स्वातंत्र्याचा अमृतकाळ अनुभवत असताना स्वातंत्र्यलढ्याचा इतिहास केवळ स्मरण करण्यापुरता मर्यादित राहू नये. त्या इतिहासातून राष्ट्रीय एकता,संविधानिक मूल्ये,परस्पर सन्मान, बंधुता आणि सामाजिक सलोखा यांचा संदेश घेणे आवश्यक आहे.
स्वातंत्र्यसैनिकांनी ज्या भारतासाठी संघर्ष केला,त्या भारताची खरी ताकद 'विविधतेत एकता' हीच आहे. धर्म कोणताही असो,देश सर्वांचा आहे आणि स्वातंत्र्याची किंमत सर्वांनी मिळून चुकवली आहे. त्यामुळे इतिहासातील कोणत्याही समाजाच्या योगदानाकडे दुर्लक्ष न करता प्रत्येक ज्ञात-अज्ञात स्वातंत्र्यसैनिकाचे योगदान पुढील पिढीपर्यंत पोहोचवणे ही आजच्या पिढीची जबाबदारी आहे.
स्वातंत्र्यदिन विशेष संदेश - “स्वातंत्र्य हे कोणत्याही एका समाजाचे दान नाही; ते असंख्य भारतीयांच्या त्याग,संघर्ष आणि बलिदानातून मिळालेले राष्ट्रीय स्वाभिमानाचे प्रतीक आहे.”
— महाराष्ट्र दर्पण 24 न्यूज (MD24News) परिवार
