नवी दिल्ली : भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्याचा इतिहास हा विविध धर्म,जाती,भाषा आणि प्रदेशातील असंख्य स्वातंत्र्यसैनिकांच्या त्यागाने घडलेला आहे. या संघर्षात मुस्लिम महिलांनीही अत्यंत धाडसी भूमिका बजावली. ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध प्रत्यक्ष आंदोलन करण्यापासून ते जनजागृती,निधी संकलन,स्वदेशीचा प्रचार आणि स्वातंत्र्यसैनिकांना मदत करण्यापर्यंत मुस्लिम महिलांनी विविध पातळ्यांवर योगदान दिले.
महिलांसमोर त्या काळात सामाजिक रूढी, पडदा पद्धती आणि कौटुंबिक बंधने अशी अनेक आव्हाने होती. मात्र देशाच्या स्वातंत्र्याचा प्रश्न समोर आल्यानंतर अनेक महिलांनी या अडथळ्यांवर मात करून सार्वजनिक जीवनात प्रवेश केला.
बेगम हजरत महल : १८५७ च्या उठावातील शूर नेत्या
१८५७ च्या स्वातंत्र्यलढ्यातील सर्वात उल्लेखनीय मुस्लिम महिला म्हणून बेगम हजरत महल यांचे नाव घेतले जाते. अवधचे नवाब वाजिद अली शाह यांना ब्रिटिशांनी सत्तेपासून दूर केल्यानंतर बेगम हजरत महल यांनी अवधमध्ये ब्रिटिशांविरुद्ध संघर्षाची धुरा सांभाळली.
त्यांनी आपल्या अल्पवयीन मुलाला अवधच्या गादीवर बसवून ब्रिटिशांविरुद्ध प्रतिकार उभारला. लखनौ आणि अवध परिसरात ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध लोकांना संघटित करण्याचे काम त्यांनी केले. १८५७ च्या उठावात त्यांचे नेतृत्व आणि धैर्य भारतीय इतिहासातील महत्त्वाचा अध्याय मानला जातो.
बी अम्मा : महिलांमध्ये राष्ट्रीय जाणीव निर्माण करणारी माता आबादी बानो बेगम,ज्यांना प्रेमाने बी अम्मा म्हणून ओळखले जात होते, या खिलाफत आणि असहकार चळवळीतील प्रभावी महिला होत्या. त्या अली बंधूंच्या-मौलाना मोहम्मद अली आणि मौलाना शौकत अली-यांच्या मात्या होत्या. बी अम्मा यांनी ब्रिटिशांविरोधातील आंदोलनाला पाठिंबा दिला आणि महिलांना सार्वजनिक आंदोलनात सहभागी होण्यासाठी प्रोत्साहित केले. स्वदेशी, खादी आणि राष्ट्रीय चळवळीचा संदेश घराघरात पोहोचविण्यात त्यांची भूमिका महत्त्वाची होती.
बेगम हसरत मोहानी : राजकीय सहभागाची धाडसी उदाहरण बेगम हसरत मोहानी यांनीही स्वातंत्र्यलढ्यात आणि राष्ट्रीय राजकारणात सक्रिय भूमिका बजावली. त्यांच्या पती मौलाना हसरत मोहानी हे स्वातंत्र्यसैनिक आणि कवी म्हणून प्रसिद्ध होते. बेगम हसरत मोहानी यांनी राष्ट्रीय चळवळीशी संबंधित उपक्रमांमध्ये सहभाग घेतला आणि महिलांच्या राजकीय सहभागाला प्रोत्साहन दिले. ‘पूर्ण स्वराज्य’ या मागणीचा भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीच्या इतिहासात मोठा टप्पा आहे. या व्यापक राष्ट्रीय वातावरणात हसरत मोहानी कुटुंबाने ब्रिटिशविरोधी विचारांना बळ दिले.
मुस्लिम महिलांचा व्यापक सहभाग - स्वातंत्र्यलढा हा केवळ काही प्रसिद्ध नेत्यांपुरता मर्यादित नव्हता. देशाच्या विविध भागांत असंख्य महिलांनी आंदोलनांमध्ये सहभाग घेतला. खादीचा प्रचार,विदेशी वस्तूंचा बहिष्कार,प्रभात फेऱ्या,सभा,निधी संकलन आणि जनजागृती अशा विविध माध्यमांतून महिलांनी चळवळीला बळ दिले. काही महिलांनी आंदोलनकर्त्यांना आश्रय देणे,संदेश पोहोचविणे आणि आर्थिक मदत उपलब्ध करून देणे यांसारखी जोखमीची कामेही केली.
पडदा पद्धती आणि सामाजिक बंधने झुगारून सहभाग - त्या काळात अनेक मुस्लिम महिलांवर सामाजिक आणि कौटुंबिक बंधने होती. सार्वजनिक जीवनात महिलांचा सहभाग सहज स्वीकारला जात नव्हता. तरीही स्वातंत्र्याच्या व्यापक ध्येयासाठी अनेक महिलांनी या मर्यादा ओलांडल्या.
त्यांनी सभा घेतल्या,आंदोलनात सहभाग घेतला, महिलांना संघटित केले आणि राष्ट्रीय चळवळीचा संदेश समाजाच्या विविध घटकांपर्यंत पोहोचवला.
वृत्तपत्रे,भाषणे आणि जनजागृती - स्वातंत्र्यलढ्यात जनमत तयार करणे हे अत्यंत महत्त्वाचे होते. त्या काळातील महिला आपल्या परीने भाषणे,लेखन आणि सामाजिक संपर्काच्या माध्यमातून ब्रिटिश राजवटीविरुद्ध जनजागृती करीत होत्या. त्यांच्या प्रयत्नांमुळे महिलांमध्ये राजकीय जागरूकता वाढली आणि स्वातंत्र्य हा केवळ पुरुषांचा विषय नसून संपूर्ण समाजाचा प्रश्न आहे,ही भावना बळकट झाली.
आर्थिक आणि नैतिक पाठबळही महत्त्वाचे - स्वातंत्र्यसैनिकांना केवळ प्रत्यक्ष आंदोलनातूनच नव्हे तर आर्थिक आणि नैतिक पाठबळातूनही मदत मिळत होती. महिलांनी दागिने अथवा उपलब्ध साधनांमधून निधी देणे, देणग्या गोळा करणे,आंदोलनकर्त्यांना मदत करणे आणि काही प्रसंगी आश्रय देणे अशी कामे केली. ही कामे अनेकदा प्रसिद्धीच्या झोतात आली नाहीत;मात्र स्वातंत्र्य चळवळीच्या संघटनात्मक ताकदीसाठी त्यांचे महत्त्व मोठे होते.
स्वातंत्र्याची लढाई सर्वांची होती - भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याचा इतिहास पाहिला तर त्यामध्ये मुस्लिम महिलांसह विविध समाजातील महिलांनी दिलेले योगदान स्पष्टपणे दिसून येते. बेगम हजरत महल यांचा सशस्त्र प्रतिकार,बी अम्मांचे जनजागृतीचे कार्य आणि विविध मुस्लिम महिलांचा राष्ट्रीय आंदोलनातील सहभाग हा भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्याच्या व्यापक आणि समावेशक स्वरूपाची साक्ष देतो.
स्वातंत्र्य मिळविण्यासाठी भारतातील प्रत्येक समाजघटकाने आपल्या परीने योगदान दिले. त्यामुळे स्वातंत्र्याचा इतिहास हा कोणत्याही एका धर्माचा,जातीचा किंवा समूहाचा इतिहास नसून संपूर्ण भारतीय जनतेच्या त्याग,संघर्ष आणि एकतेचा इतिहास आहे.
विशेष संदेश - “स्वातंत्र्याचा तिरंगा ज्यांच्या त्यागातून उंचावला,त्या ज्ञात-अज्ञात वीरांगनांच्या योगदानाचे स्मरण करणे हीच त्यांना खरी आदरांजली.”
