राष्ट्रसेवेचा ‘अटल’ अध्याय! भारतरत्न अटलबिहारी वाजपेयी यांचा बालपणापासून महापरिनिर्वाणापर्यंतचा प्रेरणादायी जीवनप्रवास
नवी दिल्ली : भारतीय राजकारणातील संयमी, अभ्यासू, प्रभावी वक्ते,प्रख्यात कवी,कुशल प्रशासक आणि लोकशाही मूल्यांवर दृढ विश्वास ठेवणारे भारताचे माजी पंतप्रधान भारतरत्न अटलबिहारी वाजपेयी यांचे जीवन भारतीय सार्वजनिक जीवनातील एक प्रेरणादायी पर्व मानले जाते. राजकारणात चार दशकांहून अधिक काळ सक्रिय राहिलेल्या वाजपेयी यांनी लोकसभा नऊ वेळा आणि राज्यसभा दोन वेळा भूषवली.
आज १६ ऑगस्ट,त्यांच्या पुण्यतिथीनिमित्त त्यांच्या बालपणापासून राजकीय कारकीर्द,पंतप्रधानपद,साहित्यिक योगदान,राष्ट्रनिर्माणातील कार्य,निधन आणि त्यांच्या स्मरणार्थ उभारण्यात आलेल्या स्मारकांचा हा जीवनपट...
बालपण : ग्वाल्हेरच्या मातीत घडला ‘अटल’
अटलबिहारी वाजपेयी यांचा जन्म २५ डिसेंबर १९२४ रोजी तत्कालीन ग्वाल्हेर संस्थानात झाला. त्यांचे वडील कृष्ण बिहारी वाजपेयी हे शाळेतील शिक्षक होते. साध्या शिक्षक कुटुंबातून आलेल्या वाजपेयी यांनी आपल्या बुद्धिमत्ता, वक्तृत्व आणि संघटनकौशल्याच्या जोरावर देशाच्या सर्वोच्च राजकीय पदापर्यंत मजल मारली.
लहानपणापासूनच त्यांना साहित्य,वाचन,भाषण आणि सामाजिक विषयांची आवड होती. पुढे राजकारणासोबतच कविता हा त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा अविभाज्य भाग बनला.
शिक्षणातून राजकीय विचारांची जडणघडण
वाजपेयी यांनी ग्वाल्हेरमध्ये शिक्षण घेतल्यानंतर पुढील शिक्षणासाठी कानपूर गाठले. त्यांनी राज्यशास्त्राचा अभ्यास केला. विद्यार्थी दशेतच राष्ट्रीय प्रश्न,परराष्ट्र धोरण आणि सार्वजनिक जीवन यांच्याबद्दल त्यांची रुची निर्माण झाली. पंतप्रधान कार्यालयाच्या अधिकृत चरित्रानुसार, महाविद्यालयीन काळातच परराष्ट्र विषयांबद्दल त्यांना विशेष आकर्षण निर्माण झाले होते.
१९४२ : भारत छोडो आंदोलनातून सार्वजनिक जीवनाची सुरुवात. भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्याच्या काळात तरुण अटलबिहारी वाजपेयी
१९४२ च्या भारत छोडो आंदोलनाशी जोडले गेले. याच काळात त्यांच्या सार्वजनिक आणि राष्ट्रवादी विचारांच्या प्रवासाला दिशा मिळाली यानंतर त्यांनी पत्रकारिता केली. राष्ट्र,समाज आणि राजकारण याविषयी लेखन करताना त्यांच्या प्रभावी भाषाशैलीची ओळख निर्माण झाली. भारतीय जनसंघाच्या माध्यमातून राष्ट्रीय राजकारणात प्रवेश
१९५१ मध्ये भारतीय जनसंघात प्रवेश केल्यानंतर वाजपेयी यांचा पत्रकारितेपासून सक्रिय राजकारणाकडे प्रवास सुरू झाला. पुढे ते जनसंघाचे प्रमुख नेते बनले.
१९५७ मध्ये ते पहिल्यांदा लोकसभेवर निवडून आले. त्यांच्या प्रभावी भाषणशैलीमुळे संसदेत ते लवकरच देशाचे लक्ष वेधून घेणारे नेते ठरले. पुढील चार दशकांहून अधिक काळ त्यांनी भारतीय संसदीय लोकशाहीत महत्त्वाची भूमिका बजावली.
१९८० : भारतीय जनता पक्षाचा जन्म - जनसंघाच्या राजकीय प्रवासानंतर जनता पक्षाच्या प्रयोगात सहभागी झालेल्या वाजपेयी यांनी पुढे ६ एप्रिल १९८० रोजी भारतीय जनता पक्षाच्या स्थापनेत महत्त्वाची भूमिका बजावली.
भाजपचे पहिले राष्ट्रीय अध्यक्ष म्हणून त्यांनी पक्षाला राष्ट्रीय राजकारणात उभे करण्याचे काम केले. पुढे लालकृष्ण अडवाणी यांच्यासह अनेक नेत्यांनी पक्षाचा विस्तार केला आणि भाजप राष्ट्रीय राजकारणातील प्रमुख शक्ती म्हणून पुढे आला.
तीन वेळा भारताचे पंतप्रधान - अटलबिहारी वाजपेयी यांनी भारताच्या पंतप्रधानपदाची जबाबदारी तीन वेळा स्वीकारली.
पहिला कार्यकाळ - १६ मे ते १ जून १९९६
१९९६ मध्ये ते प्रथमच पंतप्रधान झाले. मात्र लोकसभेत बहुमत सिद्ध करता न आल्याने त्यांचे सरकार अवघ्या १३ दिवसांत कोसळले.
दुसरा कार्यकाळ - १९९८ ते १९९९
१९९८ मध्ये पुन्हा पंतप्रधान झाल्यानंतर त्यांनी आघाडी सरकारचे नेतृत्व केले. मात्र १९९९ मध्ये लोकसभेतील विश्वासदर्शक ठरावात सरकार एका मताने पराभूत झाले.
तिसरा कार्यकाळ - १९९९ ते २००४
१३ ऑक्टोबर १९९९ रोजी राष्ट्रीय लोकशाही आघाडीच्या नेतृत्वाखाली त्यांनी पुन्हा पंतप्रधानपदाची सूत्रे स्वीकारली. या काळात त्यांनी पूर्ण पाच वर्षांचा कार्यकाळ पूर्ण केला. पंतप्रधान कार्यालयाच्या माहितीनुसार, नेहरूनंतर सलग दोन लोकसभा निवडणुकांनंतर पंतप्रधानपदावर परतणारे ते पहिले पंतप्रधान होते.
पोखरण अणुचाचणी : भारताच्या सामर्थ्याचा जगाला संदेश १९९८ मध्ये वाजपेयी सरकारच्या नेतृत्वाखाली भारताने पोखरण येथे अणुचाचण्या घेतल्या. या निर्णयाने भारताच्या सामरिक धोरणाला नवी दिशा मिळाली आणि भारताच्या अणुक्षमता जगासमोर ठळकपणे आली. या काळात वाजपेयी सरकारने विज्ञान,तंत्रज्ञान आणि राष्ट्रीय सुरक्षेला विशेष महत्त्व दिले. पोखरणनंतर ‘जय जवान,जय किसान’सोबत ‘जय विज्ञान’ हा संदेशही राष्ट्रीय चर्चेत आला.
लाहोर बस यात्रा : शांततेचा हात एकीकडे भारताच्या सुरक्षेला बळ देताना दुसरीकडे पाकिस्तानसोबत शांततेचे संबंध प्रस्थापित करण्याचा प्रयत्नही वाजपेयी यांनी केला.
१९९९ मध्ये दिल्ली-लाहोर बससेवेच्या माध्यमातून त्यांनी पाकिस्तानला शांततेचा संदेश दिला. लाहोरमध्ये जाऊन त्यांनी पाकिस्तानचे तत्कालीन पंतप्रधान नवाज शरीफ यांची भेट घेतली आणि दोन्ही देशांमध्ये शांततेच्या दिशेने प्रयत्न केले.
कारगिल युद्ध : कठीण प्रसंगी ठाम नेतृत्व
१९९९ मध्ये कारगिलमध्ये पाकिस्तानकडून झालेल्या घुसखोरीनंतर भारतासमोर मोठे आव्हान निर्माण झाले. वाजपेयी यांच्या नेतृत्वाखाली भारताने लष्करी आणि राजनैतिक पातळीवर ठाम भूमिका घेतली. भारतीय जवानांनी ‘ऑपरेशन विजय’ अंतर्गत कारगिलच्या उंच पर्वतरांगांमध्ये शौर्याने लढा देत घुसखोरांना परतवून लावले.
सुवर्ण चतुष्कोन आणि रस्ते विकास - वाजपेयी सरकारच्या काळात देशाच्या पायाभूत सुविधांच्या विकासाला मोठी चालना मिळाली.‘सुवर्ण चतुष्कोन’ प्रकल्पाच्या माध्यमातून दिल्ली, मुंबई, चेन्नई आणि कोलकाता या प्रमुख महानगरांना आधुनिक महामार्गांच्या जाळ्याने जोडण्याचा महत्त्वाकांक्षी प्रयत्न करण्यात आला. ग्रामीण भागातील रस्ते जोडणीसाठी प्रधानमंत्री ग्राम सडक योजना महत्त्वाची ठरली. त्यामुळे ग्रामीण भारतातील संपर्कव्यवस्थेला मोठी चालना मिळाली.
शिक्षण क्षेत्रालाही प्राधान्य - वाजपेयी सरकारच्या काळात प्राथमिक शिक्षणाच्या सार्वत्रिकीकरणासाठी सर्व शिक्षा अभियान राबविण्यात आले. प्रत्येक मुलाला शिक्षणाची संधी मिळावी, हा त्यामागील प्रमुख उद्देश होता. राजकारणासोबत कवी मनाचा ‘अटल’ अटलबिहारी वाजपेयी यांचे व्यक्तिमत्त्व केवळ राजकारणापुरते मर्यादित नव्हते. ते संवेदनशील कवी, लेखक आणि पत्रकार होते. त्यांच्या कवितांमध्ये राष्ट्रप्रेम, संघर्ष, आशावाद,मानवी भावना आणि जीवनाचे तत्त्वज्ञान दिसून येते. ‘मेरी इक्यावन कविताएँ’ हा त्यांचा प्रसिद्ध कवितासंग्रह आहे. संसदेत त्यांचे भाषण ऐकण्यासाठी राजकीय विरोधकही उत्सुक असत. त्यांच्या वक्तृत्वात ओज, विनोद, साहित्यिक सौंदर्य आणि राजकीय परिपक्वता यांचा सुंदर मिलाफ होता.
पुरस्कार आणि सन्मान अटलबिहारी वाजपेयी यांच्या प्रदीर्घ सार्वजनिक जीवनाचा देशाने अनेक पुरस्कारांनी गौरव केला.
पद्मविभूषण - १९९२
सर्वोत्कृष्ट संसदपटू पुरस्कार - १९९४
भारतरत्न - २०१५
भारतरत्न हा देशाचा सर्वोच्च नागरी सन्मान त्यांना प्रदान करण्यात आला. त्यांच्या जन्मदिवशी, २५ डिसेंबरला ‘सुशासन दिवस’ साजरा केला जातो.
१६ ऑगस्ट २०१८ : ‘अटल’ पर्वाचा अस्त
दीर्घ आजाराने त्रस्त असलेल्या अटलबिहारी वाजपेयी यांचे १६ ऑगस्ट २०१८ रोजी नवी दिल्लीतील AIIMS रुग्णालयात निधन झाले. त्यांच्या निधनाची अधिकृत घोषणा करण्यात आली आणि केंद्र सरकारने सात दिवसांचा राजकीय दुखवटा जाहीर केला. त्यांच्या निधनाने भारतीय राजकारणातील एका मोठ्या युगाचा अस्त झाला.
‘सदैव अटल’ : स्मृती कायम ठेवणारे राष्ट्रीय स्मारक
वाजपेयी यांच्या अंत्यसंस्काराच्या स्थळी नवी दिल्ली येथे ‘सदैव अटल’ हे स्मारक उभारण्यात आले. हे स्मारक २५ डिसेंबर २०१८ रोजी राष्ट्राला समर्पित करण्यात आले. स्मारकाच्या मध्यभागी काळ्या पॉलिश केलेल्या ग्रॅनाइटच्या नऊ चौकोनी दगडांची रचना असून मध्यभागी ‘दिया’ आहे. नऊ ही संख्या भारतीय सांस्कृतिक संकल्पनांशी जोडलेली असल्याचे अधिकृत माहितीत नमूद आहे. आजही त्यांच्या जयंती आणि पुण्यतिथीनिमित्त देशातील मान्यवर येथे श्रद्धांजली अर्पण करतात.
लखनौमध्ये अटलबिहारी वाजपेयींची भव्य प्रतिमा
वाजपेयी यांच्या स्मृती जपण्यासाठी देशातील विविध ठिकाणी त्यांच्या नावाने संस्था,रस्ते,योजना आणि स्मारके उभारण्यात आली आहेत.
२५ डिसेंबर २०१९ रोजी लखनौच्या लोकभवनात पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या हस्ते अटलबिहारी वाजपेयी यांच्या प्रतिमेचे अनावरण करण्यात आले. या प्रसंगी वाजपेयी यांच्या सुशासन आणि सार्वजनिक सेवेच्या विचारांना उजाळा देण्यात आला. त्यांच्या स्मरणार्थ विविध शहरांमध्ये पुतळे आणि स्मारकात्मक रचना उभारण्यात आल्या असून,त्यांच्या नावाने अनेक सार्वजनिक प्रकल्पही ओळखले जातात.
मुंबईचा ‘अटल सेतू’ : विकासाच्या विचारांना अभिवादन
मुंबईतील मुंबई ट्रान्स हार्बर लिंकला ‘अटलबिहारी वाजपेयी शिवडी-न्हावा शेवा अटल सेतू’ असे नाव देण्यात आले. हा देशातील महत्त्वाच्या सागरी पुलांपैकी एक असून,वाजपेयी यांच्या पायाभूत सुविधा आणि कनेक्टिव्हिटीच्या विकासाच्या वारशाला दिलेली ही एक आदरांजली मानली जाते.
अटलजींचा वारसा आजही जिवंत - अटलबिहारी वाजपेयी यांचे व्यक्तिमत्त्व भारतीय राजकारणात वेगळे स्थान निर्माण करणारे होते. ते सत्ताधारी पक्षाचे नेते होते,तसेच प्रदीर्घ काळ प्रभावी विरोधी पक्षनेतेही राहिले. पंतप्रधान,परराष्ट्रमंत्री,संसदपटू,कवी,पत्रकार आणि वक्ते अशा विविध भूमिका त्यांनी समर्थपणे पार पाडल्या.
त्यांच्या राजकीय विचारांमध्ये लोकशाही, राष्ट्रीय हित, संवाद, सहमती आणि सुशासन यांना महत्त्वाचे स्थान होते. त्यांच्या निधनानंतरही त्यांचे विचार, कविता, भाषणे आणि राष्ट्रसेवेचा आदर्श भारतीय सार्वजनिक जीवनात प्रेरणा देत आहेत.
“अटलजी गेले, पण त्यांचा विचार, त्यांचे शब्द आणि राष्ट्रसेवेची प्रेरणा आजही अटल आहे.”
भारतरत्न,माजी पंतप्रधान,प्रख्यात कवी आणि अद्वितीय जननेते अटलबिहारी वाजपेयी यांच्या पुण्यतिथीनिमित्त त्यांना विनम्र अभिवादन!
