मिठाईच्या बॉक्सचे वजन करून ग्राहकांकडून पैसे घेणे नियमबाह्य? ग्राहकांनी जाणून घ्या आपले हक्क!

सोलापूर : सणासुदीच्या काळात मिठाई,पेढे,लाडू,काजू कतली आदी मिठाई खरेदी करताना अनेक दुकानांमध्ये मिठाई ज्या डब्यात किंवा बॉक्समध्ये दिली जाते, त्या बॉक्ससह वजन करून त्याच वजनानुसार ग्राहकांकडून पैसे घेतले जातात. त्यामुळे ग्राहकाला प्रत्यक्ष मिळणाऱ्या मिठाईपेक्षा बॉक्सचे वजनही उत्पादनाच्या किंमतीत मोजले जाण्याची शक्यता असते. या प्रकारामुळे ग्राहकांच्या हक्कांबाबत प्रश्न निर्माण होत आहेत.

मात्र,“मिठाईचा बॉक्स वजन करणे पूर्णपणे बेकायदेशीर आहे” असे सरसकट म्हणण्यापेक्षा,ग्राहकाकडून मिठाईच्या निव्वळ वजनाची (Net Weight) किंमत आकारताना पॅकेजिंगचे वजन त्यात धरले जात आहे का,हा महत्त्वाचा कायदेशीर मुद्दा आहे. वजन-मापासंदर्भातील व्यवहारांचे नियमन Legal Metrology Act, 2009 आणि त्याअंतर्गत करण्यात आलेल्या नियमांद्वारे केले जाते. महाराष्ट्रात त्याची अंमलबजावणी वैधमापनशास्त्र (Legal Metrology) विभागाकडून केली जाते.

बॉक्सचे वजन ग्राहकाने का भरावे?

समजा एखाद्या ग्राहकाने 1 किलो मिठाई मागितली आणि मिठाईसह बॉक्सचे वजन 1 किलो 100 ग्रॅम आले. जर दुकानदाराने या संपूर्ण 1 किलो 100 ग्रॅम वजनावर मिठाईचा दर लावला, तर ग्राहकाकडून प्रत्यक्ष मिठाई नसलेल्या 100 ग्रॅम पॅकेजिंगचेही पैसे घेतले जातील. ग्राहकाला प्रत्यक्ष मिळणाऱ्या खाद्यपदार्थाचे निव्वळ वजन आणि त्याची किंमत स्पष्ट असणे महत्त्वाचे आहे. Legal Metrology विभागाचे नियम ग्राहकांच्या संरक्षणासाठीच आहेत. 

पॅकेजिंग आणि निव्वळ वजनात फरक  

Gross Weight (एकूण वजन) = मिठाई + बॉक्स/पॅकिंग

Net Weight (निव्वळ वजन) = फक्त मिठाई

म्हणून ग्राहकाने मिठाई घेताना “मला निव्वळ मिठाईचे वजन किती मिळत आहे?” हे विचारणे योग्य आहे.

ग्राहकांनी बिल नक्की घ्यावे - मिठाई खरेदी केल्यानंतर दुकानदाराकडून बिल/पावती घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. बिलावर मिठाईचा प्रकार, प्रमाण, दर आणि एकूण रक्कम याची नोंद असल्यास तक्रार करताना ते पुरावा म्हणून उपयोगी पडते. Pre-packaged commodities बाबत Legal Metrology (Packaged Commodities) Rules, 2011 अंतर्गत निव्वळ मात्रा, MRP, उत्पादक/पॅकरची माहिती इत्यादी घोषणांची तरतूद आहे.

ग्राहकांनी काय करावे?

दुकानदाराने बॉक्सचे वजन मिठाईमध्ये धरून जादा रक्कम आकारल्याचे वाटल्यास ग्राहकाने - बिल/पावती घ्यावी.

मिठाईचे निव्वळ वजन किती आहे हे विचारावे. बॉक्सचे वजन वेगळे आहे का, हे स्पष्ट करून घ्यावे. शक्य असल्यास वजनकाट्याचे फोटो/व्हिडिओ व बिल जतन करावे.

दुकानदाराकडे प्रथम स्पष्टीकरण मागावे. समाधान न झाल्यास वैधमापनशास्त्र विभागाकडे तक्रार करता येते.

ग्राहकांच्या तक्रारींसाठी राष्ट्रीय ग्राहक हेल्पलाइन (NCH) कडेही तक्रार नोंदवता येते. 

महाराष्ट्राच्या Legal Metrology विभागाने ग्राहकांच्या तक्रारींसाठी (022) 22622022 हा हेल्पलाइन क्रमांक दिला आहे.  राष्ट्रीय ग्राहक हेल्पलाइन भारत सरकारच्या ग्राहक व्यवहार विभागाच्या National Consumer Helpline (NCH) वर 1915 किंवा 1800-11-4000 या क्रमांकावर तक्रार नोंदवता येते. NCH कडे ऑनलाइन तसेच WhatsApp,मोबाइल ॲप आणि UMANGच्या माध्यमातूनही तक्रार करता येते. 

राष्ट्रीय ग्राहक हेल्पलाइन -  महत्त्वाची कायदेशीर बाब सोशल मीडियावर किंवा WhatsAppवर “मिठाईचा बॉक्स वजन केला तर प्रत्येक दुकानदाराला ठराविक दंड होतो” अशा स्वरूपाचे संदेश मोठ्या प्रमाणावर फिरतात. परंतु दंडाची रक्कम आणि कारवाई ही नेमक्या उल्लंघनावर, लागू असलेल्या कायदा/नियमावर आणि प्रकरणाच्या परिस्थितीवर अवलंबून असते. त्यामुळे एकच ठराविक दंड सर्व प्रकरणांना लागू होतो, असे म्हणणे अचूक ठरणार नाही.

तसेच ग्राहक संरक्षणासाठी सध्या लागू असलेली प्रमुख केंद्रीय कायदेशीर चौकट Consumer Protection Act, 2019 आहे; त्यामुळे “ग्राहक संरक्षण कायदा, 1982” असा उल्लेख करणे योग्य नाही. वजन-मापाचा मुख्य विषय Legal Metrology Act, 2009 आणि संबंधित नियमांशी जोडलेला आहे. 

ग्राहकांचा स्पष्ट संदेश

“मिठाई घ्या, पण बॉक्सचे पैसे देऊ नका” असा साधा संदेश देण्यापेक्षा ग्राहकांनी निव्वळ मिठाईचे वजन, दर आणि बिल यांची खात्री करणे अधिक महत्त्वाचे आहे. दुकानदाराने पॅकेजिंगचे वजन उत्पादनाच्या निव्वळ वजनात धरून ग्राहकाकडून जादा रक्कम घेतल्यास ग्राहकांनी पुरावे जतन करून संबंधित Legal Metrology अधिकारी किंवा National Consumer Helpline कडे तक्रार करावी.

ग्राहक जागरूक असेल तरच वजन-मापातील गैरप्रकारांना आळा बसू शकतो. महाराष्ट्रातील Legal Metrology विभागाचे कामच व्यापारातील वजन-मापाची अचूकता आणि ग्राहकांचे संरक्षण सुनिश्चित करणे आहे.