आयुष्मान भारत प्रधानमंत्री जनआरोग्य योजनेअंतर्गत पात्र लाभार्थ्यांना मोफत उपचार मिळणे हा अधिकार; अंगीकृत रुग्णालयाने विनाकारण उपचार नाकारल्यास तक्रार करण्याची अधिकृत व्यवस्था उपलब्ध.
देशातील गरीब आणि गरजू नागरिकांना गंभीर आजारांवरील उपचार आर्थिक अडचणींशिवाय मिळावेत, या उद्देशाने केंद्र सरकारने आयुष्मान भारत प्रधानमंत्री जनआरोग्य योजना सुरू केली आहे. मात्र, अनेकदा रुग्णांकडे आयुष्मान कार्ड असूनही काही रुग्णालयांकडून उपचारासाठी टाळाटाळ केली जाते किंवा उपचारास नकार दिला जातो. अशा परिस्थितीत रुग्ण आणि त्यांच्या नातेवाइकांनी घाबरून न जाता कायदेशीर व अधिकृत मार्गाने तक्रार करणे आवश्यक आहे.
आयुष्मान कार्ड असूनही रुग्णालयाने उपचार नाकारले, तर संबंधित रुग्णालयाच्या मनमानीविरोधात तक्रार करता येते. यासाठी केंद्र सरकारने टोल-फ्री हेल्पलाइन, ऑनलाइन तक्रार पोर्टल आणि राज्यस्तरीय तक्रार निवारण यंत्रणा उपलब्ध करून दिली आहे.
आयुष्मान कार्डधारकांना नेमके कोणते अधिकार आहेत? आयुष्मान भारत प्रधानमंत्री जनआरोग्य योजनेअंतर्गत पात्र कुटुंबांना दरवर्षी प्रतिकुटुंब ५ लाख रुपयांपर्यंतचे आरोग्य संरक्षण दिले जाते. या योजनेचा लाभ देशभरातील अंगीकृत (Empanelled) सरकारी व खासगी रुग्णालयांमध्ये घेता येतो.
या योजनेची काही महत्त्वाची वैशिष्ट्ये :
मोफत उपचार: पात्र लाभार्थ्यांना योजनेतील मंजूर उपचारांसाठी कॅशलेस सुविधा मिळते.
देशभरात उपचार: लाभार्थी दुसऱ्या राज्यातील अंगीकृत रुग्णालयातही योजनेचा लाभ घेऊ शकतात.
५ लाखांपर्यंत संरक्षण: पात्र कुटुंबाला दरवर्षी ५ लाख रुपयांपर्यंत आरोग्य संरक्षण मिळते.
ज्येष्ठ नागरिकांसाठी सुविधा: ७० वर्षे व त्यावरील ज्येष्ठ नागरिकांना उत्पन्नाची अट न ठेवता योजनेअंतर्गत आरोग्य संरक्षण देण्यात आले आहे.
सरकारी आणि खासगी रुग्णालये: योजनेत सहभागी असलेल्या रुग्णालयांमध्ये उपचार घेता येतात.
मात्र,प्रत्येक आजाराचा किंवा प्रत्येक उपचाराचा समावेश योजनेत असेलच असे नाही. संबंधित रुग्णालय त्या उपचारासाठी अंगीकृत असणे आणि संबंधित उपचार योजनेच्या मंजूर पॅकेजमध्ये असणे आवश्यक आहे.
रुग्णालयाने उपचार नाकारल्यास तक्रार कशी करावी?
आयुष्मान-भव अभियान से 7 करोड़ परिवारों तक पहुंचने की तैयारी: 35 करोड़ कार्ड बनाने का लक्ष्य; 17 सितंबर से लगेंगे आयुष्मान...
१. सर्वप्रथम आयुष्मान मित्राशी संपर्क साधा
रुग्णालयातील आयुष्मान मित्र किंवा संबंधित अधिकाऱ्यांना भेटून उपचार का नाकारले जात आहेत, याचे स्पष्ट कारण विचारा. रुग्णालयाकडून नकाराचे कारण लेखी स्वरूपात मागा.
२. टोल-फ्री हेल्पलाइनवर तक्रार करा - 14555
हा आयुष्मान भारत योजनेचा २४ तास उपलब्ध असलेला अधिकृत हेल्पलाइन क्रमांक आहे. रुग्णालयाने उपचार नाकारल्यास या क्रमांकावर फोन करून तक्रार नोंदवा.
३. ऑनलाइन तक्रार नोंदवा - राष्ट्रीय आरोग्य प्राधिकरणाच्या Centralized Grievance Redressal Management System (CGRMS) पोर्टलवर तक्रार दाखल करता येते.
[आयुष्मान भारत अधिकृत तक्रार पोर्टल](https://cgrms.pmjay.gov.in/?utm_source=chatgpt.com)
४. लेखी तक्रार दाखल करा - संबंधित जिल्ह्याचे जिल्हा तक्रार निवारण अधिकारी (DGNO), राज्य आरोग्य यंत्रणा (SHA) किंवा संबंधित जिल्हा समन्वयक यांच्याकडे पुराव्यांसह लेखी तक्रार द्या.
तक्रार करताना कोणती कागदपत्रे आवश्यक?
तक्रार अधिक प्रभावी होण्यासाठी खालील माहिती जवळ ठेवा.
आयुष्मान भारत कार्ड किंवा लाभार्थी क्रमांक.
रुग्णाचे पूर्ण नाव आणि संपर्क क्रमांक.
संबंधित रुग्णालयाचे नाव व पत्ता.
रुग्णालयाने उपचार नाकारल्याची तारीख व वेळ.
उपचार नाकारण्याचे सांगितलेले कारण.
डॉक्टरांचे प्रिस्क्रिप्शन,तपासणी अहवाल आणि उपलब्ध वैद्यकीय कागदपत्रे.
रुग्णालयाने पैसे मागितले असल्यास त्याचा पुरावा, पावती किंवा संदेश.
तक्रारदाराचा संपर्क क्रमांक. महत्त्वाचे: तक्रार दाखल केल्यानंतर मिळालेला तक्रार क्रमांक (Unique Grievance Number) जपून ठेवा. त्याच्या मदतीने तक्रारीची स्थिती तपासता येते. nha.gov.in
रुग्णालयावर कोणती कारवाई होऊ शकते?
आयुष्मान भारत योजनेच्या नियमांनुसार पात्र लाभार्थ्यांना योजनेतील मंजूर उपचार देण्यास अंगीकृत रुग्णालय बांधील आहे. पात्र रुग्णाला विनाकारण उपचार नाकारणे किंवा योजनेच्या नियमांचे उल्लंघन करणे गंभीर बाब ठरू शकते.
तक्रारीची चौकशी करून दोष सिद्ध झाल्यास संबंधित राज्य आरोग्य प्राधिकरणाकडून परिस्थितीनुसार पुढील कारवाई होऊ शकते.
रुग्णालयाला कारणे दाखवा नोटीस बजावणे.
आर्थिक दंड आकारणे.
रुग्णालयाचे योजनेतील निलंबन करणे.
रुग्णालयाचे योजनेतील अंगीकरण रद्द करणे.
गंभीर गैरप्रकार किंवा फसवणूक आढळल्यास एफआयआर दाखल करणे.
या कारवाईची तरतूद केंद्र सरकारने संसदेत दिलेल्या अधिकृत माहितीत स्पष्ट केली आहे.
तक्रारींचे निवारण करण्यासाठी तीन स्तरांची यंत्रणा - आयुष्मान भारत योजनेत तक्रारींचे निवारण करण्यासाठी जिल्हा, राज्य आणि राष्ट्रीय अशा तीन स्तरांवर व्यवस्था आहे.
|स्तर संबंधित यंत्रणा
जिल्हा स्तर - जिल्हा तक्रार निवारण समिती (DGRC)
राज्य स्तर - राज्य तक्रार निवारण समिती (SGRC)
राष्ट्रीय स्तर - राष्ट्रीय तक्रार निवारण समिती (NGRC)
जिल्हा स्तरावर जिल्हाधिकारी यांच्या अध्यक्षतेखाली तक्रार निवारण समिती कार्यरत असते. तक्रारीचे स्वरूप आणि चौकशीच्या निष्कर्षानुसार पुढील स्तरावर प्रकरण पाठवले जाऊ शकते. nha.gov.in
नागरिकांनी एक गोष्ट लक्षात ठेवावी!
केवळ आयुष्मान कार्ड आहे म्हणून कोणत्याही रुग्णालयात कोणताही उपचार मोफत मिळेल, असा समज करून घेऊ नये. रुग्णालय योजनेत अंगीकृत आहे का, संबंधित आजारासाठी मंजूर पॅकेज उपलब्ध आहे का आणि रुग्णाची पात्रता व आवश्यक वैद्यकीय मंजुरी पूर्ण आहे का, हे तपासणे महत्त्वाचे आहे.
तसेच आपत्कालीन परिस्थितीत केवळ तक्रार प्रक्रियेत वेळ घालवू नये. रुग्णाला तातडीने वैद्यकीय उपचार मिळतील याला प्रथम प्राधान्य द्यावे. त्यानंतर संबंधित नकाराबाबत तक्रार दाखल करावी.
केंद्र सरकारची भूमिका काय? केंद्र सरकारने १३ मार्च २०२६ रोजी लोकसभेत दिलेल्या अधिकृत उत्तरात स्पष्ट केले आहे की, आयुष्मान भारत योजनेतील अंगीकृत रुग्णालये पात्र लाभार्थ्यांना उपचार नाकारू शकत नाहीत. अशा तक्रारींसाठी १४५५५ हा २४ तास सुरू असलेला हेल्पलाइन क्रमांक आणि ऑनलाइन तक्रार निवारण यंत्रणा उपलब्ध आहे.
याशिवाय तक्रारींचे परीक्षण करण्यासाठी जिल्हा,राज्य आणि राष्ट्रीय स्तरावर स्वतंत्र अधिकारी व समित्या नियुक्त करण्यात आल्या आहेत. Digital Sansad
महत्त्वाचे संपर्क
आयुष्मान भारत हेल्पलाइन -14555
ऑनलाइन तक्रार नोंदणी cgrms.pmjay.gov.in (https://cgrms.pmjay.gov.in/?utm_source=chatgpt.com)
राष्ट्रीय आरोग्य प्राधिकरण अधिकृत संकेतस्थळ (https://nha.gov.in/?utm_source=chatgpt.com)
एमडी२४ न्यूजचा जनहित संदेश : आयुष्मान कार्ड हे केवळ एक ओळखपत्र नसून पात्र लाभार्थ्यांसाठी आरोग्य संरक्षण मिळवून देणारे महत्त्वाचे माध्यम आहे. रुग्णालयाने विनाकारण उपचार नाकारल्यास गप्प बसू नका. योग्य माहिती घ्या,पुरावे जमा करा आणि अधिकृत यंत्रणेकडे तक्रार दाखल करा.
ही महत्त्वाची माहिती जास्तीत जास्त नागरिकांपर्यंत पोहोचवा,जेणेकरून गरजू रुग्णांना त्यांच्या हक्काच्या आरोग्य सुविधांचा लाभ मिळू शकेल!
