पत्रकारिता ही लोकशाहीचा चौथा स्तंभ मानली जाते. समाजातील अन्याय उघड करणे,सत्तेला प्रश्न विचारणे आणि जनतेच्या समस्या मांडणे ही पत्रकारांची मूलभूत जबाबदारी आहे. परंतु या मोठ्या कार्याच्या बदल्यात मिळणारे मानधन अनेकदा अत्यल्प असते. विशेषतः ग्रामीण आणि शहरी पत्रकारांमध्ये मानधन,सुविधा आणि संधी यामध्ये मोठी तफावत दिसून येते.
१. पत्रकारांचे कार्य : मोठेपण आणि जबाबदारी
पत्रकार हे केवळ बातम्या देणारे नसतात, तर ते समाजाचे मार्गदर्शक असतात.भ्रष्टाचार उघड करणे जनतेच्या समस्यांना आवाज देणे शासन आणि प्रशासनावर लक्ष ठेवणे
आपत्ती व संकटाच्या काळात सत्य माहिती देणे या सर्व जबाबदाऱ्यांमुळे पत्रकारांचे कार्य अत्यंत महत्त्वाचे ठरते.
२. शहरी पत्रकार : संधी अधिक,पण स्पर्धा तीव्र शहरांमध्ये पत्रकारांना तुलनेने अधिक संधी मिळतात. मोठ्या मीडिया हाऊसेस,टीव्ही चॅनेल्स,डिजिटल प्लॅटफॉर्म्स यामुळे कामाचे विविध पर्याय उपलब्ध असतात.
स्थिती : सरासरी पगार भारतात सुमारे ₹१७,००० प्रति महिना असल्याचे काही अहवाल दर्शवतात. मोठ्या शहरांमध्ये (मुंबई,दिल्ली) पगार तुलनेने जास्त आधुनिक तंत्रज्ञान, सुविधा,प्रशिक्षण उपलब्ध.
अडचणी : तीव्र स्पर्धा कॉर्पोरेट दबाव TRP आणि क्लिकबेट पत्रकारिता नोकरीची अस्थिरता शहरी पत्रकारांना मानधन ग्रामीण भागापेक्षा जास्त असले तरी कामाचा ताण आणि व्यावसायिक दबावही अधिक असतो.
३. ग्रामीण पत्रकार : संघर्ष अधिक,मानधन अत्यल्प
ग्रामीण पत्रकारांची स्थिती अधिक कठीण आहे. ते खऱ्या अर्थाने “ग्राउंड रिपोर्टिंग” करतात, पण त्यांना योग्य मोबदला मिळत नाही.
स्थिती : अनेक ग्रामीण पत्रकार (स्ट्रिंगर्स) यांना फक्त ₹७,०००-₹८,००० इतके मानधन मिळते काही ठिकाणी बातमीप्रमाणे पैसे (₹३०० प्रति बातमी) दिले जातात
अनेकांना नियमित पगारही मिळत नाही
अडचणी : स्वतःच्या खर्चाने प्रवास व रिपोर्टिंग सुरक्षा अभाव सामाजिक व राजकीय दबाव दुसरी नोकरी करून उदरनिर्वाह अनेक ग्रामीण पत्रकारांना पत्रकारिता ही “उत्पन्नाचे साधन” नसून “सेवा किंवा आवड” म्हणून करावी लागते.
४. ग्रामीण व शहरी पत्रकारांची तुलना मुद्दा - शहरी पत्रकार ग्रामीण पत्रकार मानधन तुलनेने जास्त अत्यल्प सुविधा आधुनिक साधने मर्यादित साधने
संधी भरपूर कमी सुरक्षा काही प्रमाणात अत्यल्प स्वातंत्र्य कॉर्पोरेट दबाव स्थानिक दबाव.
५. कमी मानधनाचे परिणाम - पत्रकारांमध्ये आर्थिक असुरक्षितता दुसऱ्या व्यवसायाकडे वळणे निष्पक्षतेवर परिणाम होण्याची शक्यता भ्रष्टाचार किंवा हितसंबंधांचे संघर्ष
काही अभ्यासांनुसार कमी पगारामुळे ग्रामीण पत्रकारांना इतर कामे करावी लागतात,ज्यामुळे रिपोर्टिंगवर परिणाम होतो.
६. उपाययोजना आणि अपेक्षा - पत्रकारांसाठी किमान वेतन कायदा प्रभावी करणे ग्रामीण पत्रकारांना विशेष भत्ता व सुरक्षा मीडिया संस्थांनी पारदर्शक वेतन धोरण ठेवणे
स्वतंत्र पत्रकारितेला सरकारी व सामाजिक पाठबळ.
निष्कर्ष - “पत्रकारांचे कार्य मोठेपण,मानधन छोटे” ही केवळ म्हण नाही,तर वास्तव आहे. शहरी पत्रकारांना काही प्रमाणात सुविधा मिळतात, पण ग्रामीण पत्रकार खऱ्या अर्थाने संघर्ष करत समाजासाठी काम करत आहेत. पत्रकारिता ही केवळ व्यवसाय नाही,तर लोकशाही टिकवण्याचे साधन आहे. त्यामुळे या क्षेत्राला योग्य मानधन,सन्मान आणि सुरक्षा देणे ही काळाची गरज आहे.
