ऑगस्ट महिना : क्रांती, स्वातंत्र्य, सामाजिक जागृती आणि ऐतिहासिक घटनांचा साक्षीदार

१ ऑगस्ट ते ३१ ऑगस्ट : राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय महत्त्वाचे दिवस आणि त्यामागील इतिहास

विशेष : एमडी२४न्यूज अर्थात महाराष्ट्र दर्पण २४ न्यूज 

ऑगस्ट हा भारताच्या तसेच जगाच्या इतिहासात अत्यंत महत्त्वाचा महिना मानला जातो. भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यापासून ते आदिवासी हक्क,अणुबॉम्बच्या विध्वंसक परिणामांची आठवण,स्वातंत्र्यदिन,क्रीडा, मानवतावादी मूल्ये आणि सामाजिक जागृतीपर्यंत अनेक महत्त्वाचे दिवस ऑगस्टमध्ये येतात. भारताचे पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनीही ऑगस्ट महिन्याला स्वातंत्र्यलढ्यातील अनेक घटनांमुळे ‘क्रांतीचा महिना’ असे संबोधले आहे.

प्रधानमंत्री कार्यालय

१ ऑगस्ट - लोकमान्य टिळक स्मृतीदिन भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यात जनजागृतीची मशाल पेटवणारे लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक यांचे १ ऑगस्ट १९२० रोजी निधन झाले. स्वराज्य हा आपला जन्मसिद्ध अधिकार असल्याचा संदेश त्यांनी जनतेपर्यंत पोहोचवला. सार्वजनिक गणेशोत्सव आणि शिवजयंतीच्या माध्यमातून त्यांनी समाजात राष्ट्रीय भावना निर्माण केली.

२ ऑगस्ट - आंतरराष्ट्रीय मैत्री व सामाजिक सलोख्याशी संबंधित उपक्रम ऑगस्टच्या पहिल्या रविवारी अनेक देशांमध्ये मैत्रीदिन साजरा केला जातो. विविधता,परस्पर सन्मान आणि मैत्रीपूर्ण संबंध यांचे महत्त्व या दिवशी अधोरेखित केले जाते.

६ ऑगस्ट - हिरोशिमा दिन ६ ऑगस्ट १९४५ रोजी अमेरिकेने जपानमधील हिरोशिमा शहरावर अणुबॉम्ब टाकला. ‘लिटल बॉय’ या अणुबॉम्बच्या स्फोटामुळे प्रचंड जीवितहानी झाली. तीन दिवसांनंतर नागासाकीवर दुसरा अणुबॉम्ब टाकण्यात आला. या घटनांनी अण्वस्त्रांच्या विध्वंसक शक्तीची जगाला जाणीव करून दिली.

 

९ ऑगस्ट - तीन ऐतिहासिक घटनांनी महत्त्वाचा दिवस

१) भारताचा ऑगस्ट क्रांती दिन - ‘चले जाव’ आंदोलन

९ ऑगस्ट १९४२ हा भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील सुवर्णाक्षरांनी लिहिलेला दिवस आहे. मुंबईतील ग्वालिया टँक मैदान,ज्याला आज ऑगस्ट क्रांती मैदान म्हणून ओळखले जाते,येथे महात्मा गांधींच्या नेतृत्वाखाली ‘भारत छोडो’ अर्थात ‘चले जाव’ आंदोलनाला निर्णायक सुरुवात झाली.

या आंदोलनाने ब्रिटिश सत्तेविरोधात देशभर जनआंदोलनाची लाट निर्माण केली. अनेक स्वातंत्र्यसैनिकांना अटक झाली, तरीही आंदोलनाची ज्योत देशभर पेटत राहिली. अरुणा आसफ अली यांनी ऑगस्ट क्रांती मैदानावर तिरंगा फडकावून धैर्याचे उदाहरण निर्माण केले.

२) जागतिक आदिवासी दिन - दरवर्षी ९ ऑगस्ट रोजी संयुक्त राष्ट्रसंघाचा International Day of the World's Indigenous Peoples साजरा केला जातो. संयुक्त राष्ट्र महासभेने २३ डिसेंबर १९९४ रोजी ठराव क्रमांक 49/214 द्वारे हा दिवस निश्चित केला. १९८२ मध्ये याच दिवशी संयुक्त राष्ट्रांच्या Indigenous Populations Working Group ची पहिली बैठक झाली होती.

जगभरातील आदिवासी समाजांचे हक्क, संस्कृती, भाषा, पारंपरिक ज्ञान, जमीन व नैसर्गिक साधनसंपत्तीवरील अधिकार आणि सामाजिक न्याय याबाबत जागृती निर्माण करणे हा या दिवसाचा प्रमुख उद्देश आहे. संयुक्त राष्ट्रांच्या माहितीनुसार जगात सुमारे ४७६ दशलक्ष आदिवासी लोक ९० देशांमध्ये राहतात.

३) नागासाकी दिन - ९ ऑगस्ट १९४५ रोजी अमेरिकेने जपानच्या नागासाकी शहरावर ‘फॅट मॅन’ अणुबॉम्ब टाकला. हिरोशिमानंतर केवळ तीन दिवसांनी झालेल्या या हल्ल्यात प्रचंड जीवितहानी झाली. त्यामुळे ९ ऑगस्ट हा दिवस अण्वस्त्रांच्या भीषण परिणामांची आठवण करून देणारा दिवस ठरला आहे.

४) काकोरी रेल्वे घटना - ९ ऑगस्ट १९२५. ९ ऑगस्ट १९२५ रोजी क्रांतिकारकांनी काकोरीजवळ ब्रिटिश सरकारच्या रेल्वेतील सरकारी खजिना लुटण्याची ऐतिहासिक कारवाई केली. रामप्रसाद बिस्मिल, अशफाकउल्ला खान,चंद्रशेखर आझाद आणि अन्य क्रांतिकारकांशी संबंधित ही घटना भारतीय क्रांतिकारी चळवळीतील महत्त्वाचा टप्पा ठरली.

५) सिंगापूरचा स्वातंत्र्यदिन - ९ ऑगस्ट १९६५. ९ ऑगस्ट १९६५ रोजी सिंगापूर मलेशियापासून स्वतंत्र होऊन सार्वभौम राष्ट्र बनले. सिंगापूरच्या अधिकृत Republic of Singapore Independence Act 1965 नुसार हा कायदा ९ ऑगस्ट १९६५ पासून लागू झाला आणि याच दिवशी सिंगापूर स्वतंत्र व सार्वभौम प्रजासत्ताक बनले.

६) पिसाच्या कलत्या मनोऱ्याची सुरुवात - ९ ऑगस्ट ११७३. इटलीतील प्रसिद्ध Leaning Tower of Pisa अर्थात पिसाचा कलता मनोरा याच्या बांधकामाची सुरुवात ९ ऑगस्ट ११७३ रोजी झाल्याचे ऐतिहासिक नोंदींमध्ये नमूद केले जाते. पुढे जमिनीची अस्थिरता आणि पायाभरणीच्या समस्येमुळे हा मनोरा एका बाजूला झुकू लागला आणि जगातील सर्वाधिक प्रसिद्ध वास्तूंमध्ये त्याचा समावेश झाला.

१० ऑगस्ट - जागतिक जैवइंधन दिन. जैवइंधनाचे महत्त्व, पर्यायी ऊर्जा आणि पेट्रोलियमवरील अवलंबित्व कमी करण्याबाबत जनजागृती करण्यासाठी हा दिवस महत्त्वाचा मानला जातो. भारतात इथेनॉल मिश्रण आणि जैवइंधनाला ऊर्जा सुरक्षेच्या दृष्टीने विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे.

१२ ऑगस्ट - आंतरराष्ट्रीय युवा दिन संयुक्त राष्ट्रसंघाच्या पुढाकाराने १२ ऑगस्ट हा International Youth Day म्हणून साजरा केला जातो. युवा शक्तीचा सामाजिक, आर्थिक आणि राजकीय विकासात सहभाग वाढवणे हा यामागील मुख्य उद्देश आहे. युवक हे कोणत्याही राष्ट्राच्या भविष्याचे आधारस्तंभ असल्याने शिक्षण, रोजगार, कौशल्य, नवकल्पना आणि नेतृत्वाच्या संधींवर या दिवशी भर दिला जातो.

१५ ऑगस्ट - भारताचा स्वातंत्र्यदिन १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी भारत ब्रिटिश राजवटीतून स्वतंत्र झाला. पंडित जवाहरलाल नेहरू यांनी दिल्लीच्या लाल किल्ल्यावरून स्वतंत्र भारताचा तिरंगा फडकावला. हा दिवस केवळ उत्सवाचा नसून स्वातंत्र्यसैनिकांच्या त्यागाची आणि लोकशाही मूल्यांच्या जपणुकीची आठवण करून देणारा दिवस आहे.

१९ ऑगस्ट - जागतिक मानवतावादी दिन मानवी संकटांमध्ये काम करणाऱ्या मानवतावादी कार्यकर्त्यांच्या योगदानाचा सन्मान करण्यासाठी हा दिवस पाळला जातो. युद्ध, नैसर्गिक आपत्ती आणि इतर संकटांच्या काळात जीव धोक्यात घालून मदत करणाऱ्या व्यक्ती व संस्थांच्या कार्याची या दिवशी आठवण केली जाते.

२० ऑगस्ट - जागतिक डास दिन डासांमुळे पसरणाऱ्या आजारांविषयी जनजागृती करण्यासाठी हा दिवस महत्त्वाचा आहे. मलेरिया, डेंग्यू यांसारख्या आजारांपासून बचावासाठी स्वच्छता, साचलेले पाणी नष्ट करणे आणि प्रतिबंधात्मक उपाययोजनांचे महत्त्व या निमित्ताने सांगितले जाते.

२३ ऑगस्ट - राष्ट्रीय अंतराळ दिन भारताने चंद्रयान-३ मोहिमेद्वारे २३ ऑगस्ट २०२३ रोजी चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवीय प्रदेशाजवळ यशस्वी सॉफ्ट लँडिंग केले. या ऐतिहासिक कामगिरीच्या स्मरणार्थ भारतात २३ ऑगस्ट हा राष्ट्रीय अंतराळ दिन म्हणून साजरा केला जातो.

२६ ऑगस्ट - महिला समानता दिन महिलांना समान हक्क, समान संधी आणि सामाजिक-राजकीय सहभाग मिळण्याच्या ऐतिहासिक संघर्षाची आठवण करून देणारा दिवस म्हणजे Women’s Equality Day. महिलांच्या शिक्षणापासून रोजगार आणि नेतृत्वापर्यंत समानतेच्या प्रश्नावर या दिवसाचे महत्त्व आहे.

२९ ऑगस्ट - राष्ट्रीय क्रीडा दिन भारताचे महान हॉकीपटू मेजर ध्यानचंद यांच्या जयंतीनिमित्त २९ ऑगस्ट रोजी भारतात राष्ट्रीय क्रीडा दिन साजरा केला जातो. ध्यानचंद यांनी भारतीय हॉकीला जागतिक पातळीवर वेगळी ओळख मिळवून दिली. त्यांच्या स्मरणार्थ देशभर क्रीडा क्षेत्रातील उत्कृष्ट कामगिरी करणाऱ्या खेळाडू आणि प्रशिक्षकांचा सन्मान केला जातो.

३१ ऑगस्ट - ऑगस्ट महिन्याचा ऐतिहासिक आढावा

ऑगस्ट महिन्याकडे पाहिले तर हा केवळ सण-उत्सवांचा महिना नाही. भारतीय स्वातंत्र्यलढा,जागतिक शांतता, आदिवासी हक्क,युवा शक्ती,महिला समानता,विज्ञान, अंतराळ आणि क्रीडा अशा विविध क्षेत्रांशी हा महिना जोडलेला आहे.

विशेषतः ९ ऑगस्ट हा दिवस भारतासाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे. एकाच दिवशी ऑगस्ट क्रांतीची आठवण,जागतिक आदिवासी दिन,नागासाकीवरील अणुबॉम्ब हल्ल्याची स्मृती, काकोरी क्रांतिकारी घटना,सिंगापूरचे स्वातंत्र्य आणि पिसाच्या मनोऱ्याच्या बांधकामाची सुरुवात अशा विविध ऐतिहासिक संदर्भांशी हा दिवस जोडला जातो.

“ऑगस्ट म्हणजे इतिहासाच्या पानांवर उमटलेली क्रांती, स्वातंत्र्य आणि जागतिक मानवतेची कहाणी.”

भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यातील १ ऑगस्टचा असहकार आंदोलनाचा संदर्भ, ९ ऑगस्टची ऑगस्ट क्रांती आणि १५ ऑगस्टचे स्वातंत्र्य हे दिवस भारतीय इतिहासातील परस्पर जोडलेले महत्त्वाचे टप्पे आहेत. त्यामुळे ऑगस्ट महिन्याचा इतिहास नव्या पिढीला सांगणे आणि स्वातंत्र्यसैनिकांच्या त्यागाची जाणीव करून देणे ही आजचीही महत्त्वाची जबाबदारी आहे.

ऑगस्टमधील काही दिवस हे अधिकृत संयुक्त राष्ट्र/राष्ट्रीय दिन आहेत, तर काही दिवस विविध देश, संस्था किंवा सामाजिक संघटनांकडून पाळले जातात. त्यामुळे “महत्त्वाचे दिवस” आणि “अधिकृत सार्वजनिक सुट्टी” हे एकच समजू नये.